ଓଡ଼ିଶା ଦୁଇ ଧାରାରେ ନାଚେ। ଓଡ଼ିଶୀ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଭାରତର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଲା; ଲୋକନୃତ୍ୟ, ମୟୂରଭଞ୍ଜର ବୀରରସ ଭରା ଛଉରୁ ପାଲାର ଗୀତିନାଟ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଗାଁ ଦାଣ୍ଡ ଓ ପର୍ବ ରାତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
- ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ
- ଓଡ଼ିଶୀ
- ମୂଳ ଭଙ୍ଗୀ
- ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ଓ ଚଉକ
- ଛଉର ଶୈଳୀ
- ମୟୂରଭଞ୍ଜ, ସରାଇକେଲା, ପୁରୁଲିଆ
- ଓଡ଼ିଶୀର କାବ୍ୟ
- ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ
ଏକ ନଜରରେ
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ, ମୁଦ୍ରା ଓ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତନିଜସ୍ୱ ରାଗ, ଆଉ ମର୍ଦ୍ଦଳ
ଯୁଦ୍ଧକଳାଛଉତିନି ଶୈଳୀ; ମୟୂରଭଞ୍ଜରେ ମୁଖା ନାହିଁଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ
ଓଡ଼ିଶୀ ଭାରତର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହାର ମୂଳ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନାଚୁଥିବା ମନ୍ଦିରର ନର୍ତ୍ତକୀ ମାହାରୀ, ଓ ମନ୍ଦିର ବାହାରେ ନାଚୁଥିବା ଗୋଟିପୁଅ ପିଲାଙ୍କଠାରେ। ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ଖୋଦିତ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଏହାର ଅନେକ ଭଙ୍ଗୀ ଦେଖାଯାଏ।
- ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ: ବେକ, କଟି ଓ ଆଣ୍ଠୁ, ତିନି ଜାଗାରେ ବଙ୍କା ଶରୀର, ମନ୍ଦିର ଖୋଦେଇରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ କୋମଳ, ବଙ୍କା ଭଙ୍ଗୀ।
- ଚଉକ: ଆଣ୍ଠୁ ବାହାରକୁ ମୋଡ଼ି ଏକ ଚାରିକୋଣିଆ, ଦୃଢ଼ ଭଙ୍ଗୀ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ା।
- ମୁଦ୍ରା: ଶବ୍ଦ, ବସ୍ତୁ ଓ ଭାବ ବୁଝାଉଥିବା ହାତର ଇଙ୍ଗିତ।
- ଅଭିନୟ: ନୃତ୍ୟର ଭାବପ୍ରକାଶ ଅଂଶ, ଯେତେବେଳେ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୁହଁ, ଆଖି ଓ ହାତରେ ଏକ କାହାଣୀ କୁହନ୍ତି।
ଓଡ଼ିଶୀର ଅଧିକାଂଶ ଅଭିନୟ ଜୟଦେବଙ୍କ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଗାନ କରାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ପରିବେଷଣ ସାଧାରଣତଃ ବନ୍ଦନାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ ଦେଇ ଅଭିନୟକୁ ଯାଏ, ଆଉ ମୋକ୍ଷ ନାମକ ଏକ ଦ୍ରୁତ ଶେଷ ଅଂଶରେ ସରେ।
ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ
ନୃତ୍ୟ ସହିତ ଯାଉଥିବା ସଙ୍ଗୀତର ନିଜ ରାଗ, ତାଳ ଓ ଗୀତ ଅଛି, ଅନେକ ଓଡ଼ିଆ କବିଙ୍କ ରଚନା, ଯାହା ଓଡ଼ିଶୀର ମୁଖ୍ୟ ଢୋଲ ମର୍ଦ୍ଦଳ, ବଂଶୀ, ବେହେଲା ଓ ଗିନି ସହିତ ଗାନ ହୁଏ।
ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଛଉ
ଛଉ ପୂର୍ବ ଭାରତର ଏକ ନୃତ୍ୟ, ତିନି ଶୈଳୀରେ: ଓଡ଼ିଶାର ମୟୂରଭଞ୍ଜ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ସରାଇକେଲା ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପୁରୁଲିଆ। ଏହା ଯୁଦ୍ଧ କଳାରୁ ପ୍ରେରଣା ନିଏ, ଡେଇଁବା, ଘୂରିବା ଓ ନକଲି ଯୁଦ୍ଧ ସହିତ, ଆଉ ପୁରାଣ ଓ ପ୍ରକୃତିର କାହାଣୀ କୁହେ।
ସରାଇକେଲା ଓ ପୁରୁଲିଆରେ ନର୍ତ୍ତକମାନେ ମୁଖା ପିନ୍ଧନ୍ତି। ମୟୂରଭଞ୍ଜରେ ପିନ୍ଧନ୍ତି ନାହିଁ: ମୁହଁ ଖୋଲା ରହେ, ଆଉ କାହାଣୀ ଶରୀରରେ କୁହାଯାଏ। ଏହା ବିଶେଷ କରି ବସନ୍ତର ଚୈତ୍ର ପର୍ବ ସମୟରେ ପରିବେଷଣ ହୁଏ।
ଗୋଟିପୁଅ
ଗୋଟିପୁଅରେ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଝିଅ ବେଶ ହୋଇ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ନାଚନ୍ତି, ଗୀତ ଓ କସରତ ଭରା ଭଙ୍ଗୀ ସହିତ: ଧନୁ ଭଳି ବଙ୍କା, ସନ୍ତୁଳନ ଓ ମଣିଷ ପିରାମିଡ୍। ପୁରୀ ପାଖର ରଘୁରାଜପୁର ଗାଁ ଏହାର ଗୋଟିପୁଅ ଦଳ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା।
ପାଲା ଓ ଦାସକାଠିଆ
- ପାଲା: ମୁଖ୍ୟ ଗାୟକ, ଯାହାଙ୍କୁ ଗାୟକ କୁହାଯାଏ, ଏକ ଦଳ ଓ ଢୋଲ ସହିତ ଗୀତରେ କାହାଣୀ କହିବା। ଏଥିରେ ଗୀତ, କବିତା, ରସିକତା ଓ କାହାଣୀ ମିଶିଥାଏ, ଆଉ ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନ ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସତ୍ୟପୀରଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଘେରି ବଢ଼ିଥିଲା।
- ଦାସକାଠିଆ: ଦୁଇ ଜଣ କଳାକାର, ଜଣେ ଏକ ଗାଥା କୁହନ୍ତି ଓ ଗାଆନ୍ତି ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି, କାଠି ନାମକ ଏକ ଯୋଡ଼ା କାଠ ବାଦ୍ୟରେ ତାଳ ରଖି। ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହା ସବୁଠୁ ଜୀବନ୍ତ।
ଡାଲଖାଇ ଓ ଲୋକନୃତ୍ୟ
ଡାଲଖାଇ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଲୋକନୃତ୍ୟ, ଯାହା ଯୁବତୀମାନେ ଧାଡ଼ିରେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଗୀତ ଓ ଢୋଲ ତାଳରେ ନାଚନ୍ତି। ପ୍ରତି ଅଞ୍ଚଳର ନିଜ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଅଛି, ଆଉ କୋରାପୁଟ ପାହାଡ଼ରେ ତାହା ଢେମସା, ହାତ ଧରାଧରି ହୋଇ ଧାଡ଼ିରେ ନାଚ, ପର୍ବ ଓ ବାହାଘରରେ ନଚାଯାଏ।
