ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତତନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ: ସମ୍ବଲପୁରୀ, ବୋମକାଇ, ଖଣ୍ଡୁଆ, କୋଟପାଡ଼ ଓ ଅଧିକ

ହସ୍ତତନ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ହାତରେ ବୁଣା ଲୁଗା, ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି କୋଣରେ ବୁଣାଯାଏ, ଆଉ ପ୍ରତି ଅଞ୍ଚଳର ନିଜ ଲୁଗା ଅଛି: ପଶ୍ଚିମରେ ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗା ଇକତ, ଗଞ୍ଜାମରେ ମନ୍ଦିର ପାଢ଼, କଟକ ପାଖରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ରେଶମ, ଆଉ କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ ଗଛ ଚେରରେ ନାଲି-ମାଟିଆ ରଙ୍ଗା ସୂତା ଲୁଗା। ପ୍ରତି ଅଞ୍ଚଳ କ'ଣ ବୁଣେ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଚିହ୍ନିବେ, ତାହା ଏଠାରେ।

ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ

ହସ୍ତତନ୍ତ (ହାତବୁଣା)

ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗା ବୁଣା

ବାନ୍ଧ, ବା ଇକତ

କୋରାପୁଟର ବୁଣା

କୋଟପାଡ଼, ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ

GI ଟ୍ୟାଗ୍

କୋଟପାଡ଼, ସମ୍ବଲପୁରୀ, ବୋମକାଇ ଓ ଅଧିକ

ଏକ ନଜରରେ ବୁଣାଗୁଡ଼ିକ

ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାସମ୍ବଲପୁରୀ ବାନ୍ଧଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଫୁଲ ନକ୍ସା ସହିତ ଇକତପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାପସାପଲିପଶା ଖେଳ ପଟା ଭଳି ଇକତ ଚେକ୍ଗଞ୍ଜାମବୋମକାଇପାଢ଼ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୁଣା ନକ୍ସାକଟକ ଓ ଯାଜପୁରଖଣ୍ଡୁଆ ଓ ତସରଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ରେଶମ ଇକତ, ଆଉ ବଣୁଆ ସୁନେଲି ରେଶମକୋରାପୁଟକୋଟପାଡ଼ଆଲ ଚେରରେ ନାଲି-ମାଟିଆ ରଙ୍ଗା ସୂତାସାରା ଓଡ଼ିଶାବାନ୍ଧ କିପରି ତିଆରି ହୁଏବୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ସୂତା ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗ କରାଯାଏ

ବାନ୍ଧ: ବୁଣିବା ପୂର୍ବରୁ ନକ୍ସା ରଙ୍ଗ କରାଯାଏ

ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିକାଂଶ ହସ୍ତତନ୍ତ ବାନ୍ଧ, ଇକତ ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ। ତନ୍ତକୁ କିଛି ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସୂତା ବିଡ଼ାକୁ ଜାଗାଏ ଜାଗାଏ ଟାଣ କରି ବାନ୍ଧି ରଙ୍ଗରେ ବୁଡ଼ାଯାଏ, ତେଣୁ ବନ୍ଧା ଅଂଶ ରଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ପୁଣି ବାନ୍ଧି ପୁଣି ରଙ୍ଗ କଲେ ରଙ୍ଗ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ। ସୂତା ବୁଣିଲେ ନକ୍ସା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତି ସୂତାରେ ନକ୍ସାର ନିଜ ଭାଗ ଥିବାରୁ ଧାରଗୁଡ଼ିକ ଟିକେ ପର ଭଳି ଝାପସା ଦେଖାଯାଏ, ଆଉ ଲୁଗାର ପଛ ପଟେ ଆଗ ପଟର ସେହି ନକ୍ସା ଦେଖାଯାଏ।

କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ସୂତା ଏହିପରି ରଙ୍ଗ ହେଲେ ତାହା ସିଙ୍ଗଲ୍ ଇକତ; ଲମ୍ବ ଓ ଓସାର ଉଭୟ ସୂତା ରଙ୍ଗ ହେଲେ ତାହା ଡବଲ୍ ଇକତ, ଯାହା ଧୀର ଓ କଷ୍ଟକର, କାରଣ ଦୁଇ ନକ୍ସା ଠିକ୍ ମିଶିବା ଦରକାର।

ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା: ସମ୍ବଲପୁରୀ ବାନ୍ଧ ଓ ପସାପଲି

ବରଗଡ଼, ସମ୍ବଲପୁର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର (ସୋନପୁର), ବୌଦ୍ଧ ଓ ବଲାଙ୍ଗୀରର ବୁଣାକାର ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଲୁଗା ତିଆରି କରନ୍ତି ଯାହାକୁ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ "ଓଡ଼ିଶା ହସ୍ତତନ୍ତ" ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି। ସମ୍ବଲପୁରୀ ବାନ୍ଧ ଶାଢ଼ୀ ଓ ଲୁଗା ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ (GI)।

• ସମ୍ବଲପୁରୀ ବାନ୍ଧ: ସୂତା ବା ରେଶମ ଇକତ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଫୁଲ ଭଳି ନକ୍ସା ସହିତ, ଆଉ ଗାଢ଼ ନାଲି, କଳା ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗର ପାଢ଼।
• ପସାପଲି: ଛୋଟ ଛୋଟ ଚାରିକୋଣିଆ ଘରର ଚେକ୍ ନକ୍ସା, ପଶା ଖେଳ ପଟା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ ଏହି ନାମ।
• ସୋନପୁର: ଏହି ଜିଲ୍ଲା ସରୁ ରେଶମ ପାଇଁ ଓ ବୋମକାଇ ନକ୍ସା ବୁଣିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।

ଗଞ୍ଜାମ: ବୋମକାଇ ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁରୀ ପାଟ

• ବୋମକାଇ: ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଗାଁ ନାମରେ। ଏହାର ଚିହ୍ନ ଅତିରିକ୍ତ ସୂତା କାମ: ଅତିରିକ୍ତ ସୂତାରେ ପାଢ଼ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୁଣା ମାଛ, ମନ୍ଦିର ଓ ଫୁଲ ଭଳି ନକ୍ସା, ଅନେକ ସମୟରେ ସାଦା ବା ଇକତ ଦେହ ଉପରେ। ବୋମକାଇ ଶାଢ଼ୀ ଓ ଲୁଗା ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ।
• ବ୍ରହ୍ମପୁରୀ ପାଟ: ବ୍ରହ୍ମପୁରର ରେଶମ, ଫୋଡ଼ା କୁମ୍ଭ ପାଢ଼ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା, ମନ୍ଦିର ଆକାରର ତ୍ରିଭୁଜର ଏକ ଧାଡ଼ି। ବ୍ରହ୍ମପୁରୀ ପାଟ ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ।

କଟକ ଓ ଯାଜପୁର ପାଖରେ: ଖଣ୍ଡୁଆ ଓ ଗୋପାଳପୁର ତସର

• ଖଣ୍ଡୁଆ: କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ନୂଆପାଟଣା ଓ ଆଖପାଖ ଗାଁର ରେଶମ ଇକତ। ଏହା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଣାଯାଏ, କିଛି ଲୁଗାରେ ନକ୍ସାରେ ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦର ପଦ ବୁଣା ହୋଇ, ଆଉ ଲୋକଙ୍କ ନିଜ ଶାଢ଼ୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
• ଗୋପାଳପୁର ତସର: ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଗୋପାଳପୁରରୁ, ତସରରେ ବୁଣା, ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ସୁନେଲି-ମାଟିଆ ରଙ୍ଗ ଓ ଟିକେ ଖସଖସିଆ ଛୁଆଁର ଏକ ବଣୁଆ ରେଶମ।

କଳାହାଣ୍ଡି: ହବାସପୁରୀ

କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲାର ହବାସପୁର ନାମରେ ହବାସପୁରୀ ସୂତା ଲୁଗାର ପାଢ଼ ଓ ଦେହରେ ଅତିରିକ୍ତ ସୂତା କାମରେ କୁମ୍ଭ (ମନ୍ଦିର), ମାଛ ଓ ଫୁଲ ନକ୍ସା ଥାଏ। ଏହା ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ।

କୋରାପୁଟ: କୋଟପାଡ଼

କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର କୋଟପାଡ଼ରେ କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗା ସୂତା ବୁଣାଯାଏ। ଗାଢ଼ ନାଲି-ମାଟିଆ ରଙ୍ଗ ଆଲ ଗଛର ଚେରରୁ ଆସେ, ଆଉ କଳା ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ତେଣୁ କୋଟପାଡ଼ ଲୁଗା ସାଧାରଣତଃ ମେରୁନ୍, ମାଟିଆ ଓ ଧଳାଟିଆ ଦେଖାଯାଏ, ଭିତରେ ମୋଟା, ଦମଦାର ନକ୍ସା ବୁଣା। ଶାଢ଼ୀ ଓ ଆଖପାଖ ସମୁଦାୟଙ୍କ ପିନ୍ଧା ଚାଦର ଭଳି ଲୁଗା ସବୁଠୁ ଜଣାଶୁଣା। କୋଟପାଡ଼ ହସ୍ତତନ୍ତ ଏକ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ।

ପ୍ରଥମ କିଛି ଧୁଆରେ ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ିପାରେ, ଯାହା ଲୁଗାର ସ୍ୱଭାବ, ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମ କିଛି ଥର ଏହାକୁ ଥଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଅଲଗା ଧୁଅନ୍ତୁ।

ଦକ୍ଷିଣ ପାହାଡ଼ର ଆଦିବାସୀ ଲୁଗା

ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ପାହାଡ଼ିଆ ସମୁଦାୟଙ୍କର ନିଜ ଲୁଗା ଅଛି। ନିୟମଗିରି ପାହାଡ଼ର ଡଙ୍ଗରିଆ କନ୍ଧ ମହିଳାମାନେ କପଡ଼ାଗଣ୍ଡା ଚାଦରରେ ସୂଚିକାମ କରନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଘରେ ଛୋଟ ତନ୍ତରେ ବୁଣନ୍ତି। କୋରାପୁଟ ସହରର ଆଦିବାସୀ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଏହି ଲୁଗାକୁ ତା' ସହିତ ଥିବା ଗହଣା ଓ ଉପକରଣ ସହିତ ଦେଖାଏ।

ପାଖାପାଖି ବୁଣାଗୁଡ଼ିକ

ହସ୍ତତନ୍ତ ଓ ପାୱାରଲୁମ୍ ଚିହ୍ନିବା

• ଇକତର ଧାର: ହସ୍ତତନ୍ତ ବାନ୍ଧରେ ନକ୍ସାର ଧାର କୋମଳ ଭାବେ ଝାପସା, ଆଉ ପଛ ପଟେ ନକ୍ସା ପ୍ରାୟ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। ଛପା ନକଲର ଧାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ପଛ ପଟ ଫିକା।
• ଛୋଟ ଅସମାନତା: ବୁଣା ଓ ରଙ୍ଗରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହାତ କାମର ଚିହ୍ନ।
• ଲେବଲ୍: ହ୍ୟାଣ୍ଡଲୁମ୍ ମାର୍କ, ବା GI ଟ୍ୟାଗ୍ ଥିବା ବୁଣାରେ ଭୌଗୋଳିକ ସୂଚକ ଲେବଲ୍ ଦେଖନ୍ତୁ।
• କେଉଁଠି କିଣିବେ: ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ହସ୍ତତନ୍ତ ବୁଣାକାର ସମବାୟ ସମିତି ବୟନିକା ସାରା ରାଜ୍ୟର ହସ୍ତତନ୍ତ ବିକ୍ରି କରେ।

ହସ୍ତତନ୍ତର ଯତ୍ନ

• ରେଶମକୁ ଡ୍ରାଇ-କ୍ଲିନ୍ କରନ୍ତୁ, ଅନ୍ତତଃ ପ୍ରଥମ ଥର।
• ସୂତା ଲୁଗାକୁ ଥଣ୍ଡା ପାଣିରେ ହାତରେ ଧୁଅନ୍ତୁ, ପ୍ରଥମ କିଛି ଧୁଆରେ ଅଲଗା, ଆଉ ଛାଇରେ ଶୁଖାନ୍ତୁ।
• ରେଶମ ଶାଢ଼ୀକୁ ମଝିରେ ମଝିରେ ଅଲଗା ଜାଗାରେ ଭାଙ୍ଗନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗ ଜାଗା ଚିରିଯିବ ନାହିଁ।